maandag 17 september 2012

Materieel? Immaterieel? Erfgoed?

Vrijdag lanceerde minister Schauvliege de databank Immaterieel Cultureel Erfgoed: www.immaterieelerfgoed.be (nee, nog geen www.immaterieelerfgoed.vlaanderen). "Het platform toont de rijkdom van dit erfgoed in Vlaanderen en hoe groepen mensen dit erfgoed koesteren. En het brengt mensen hier rond samen." zo luidt het op de homepage. De lancering roept wel wat vragen op.

'Borgen' was de term die gebruikt werd als alternatief voor 'beschermen'. Het gaat om verhalen, kennis, vaardigheden, tradities die in ere gehouden moeten worden en doorgegeven. Er moet een gemeenschap rond bestaan die daarvoor zorgt. Fixeren heeft geen zin (hoewel, zie verder). Het borgen bleek uiteindelijk betrekking te hebben zowel op het documenteren als op het in stand houden en doorgeven.

De term 'erfgoed' zorgde daarbij al voor enige problemen . Waarom zou een bloeiende gemeenschap rond een levende traditie deze als erfgoed bestempelen, als iets dat te borgen valt? Tenzij natuurlijk die traditie bedreigd is en de gemeenschap aanvoelt dat ze op termijn verdwijnen zal. Het doen herleven van dode tradities bleek niet de bedoeling. Maar hoe zit het dan met bedreigde tradities? Waarom stimuleren we gemeenschappen om ze in ere te houden als ze misschien hun tijd wel gehad hebben? Zijn trouwens niet sommige tradities uitingen van ideeën en visies die hun tijd wel gehad hebben, of zelfs best maar zo snel mogelijk verdwijnen?

Documenteren is dan toch wel gepast. De gevalstudies toonden aan dat het ook gebeurt. Archiefinstellingen verzamelen foto's en documenten. Zo bleek het immateriële erfgoed dan toch vaak een materiële component te hebben. En als die er niet spontaan is - in de archieven bijvoorbeeld van de erfgoedgemeenschap - dan wordt die wel aangemaakt door de erfgoedprofessionals die eromheen zwerven en smeken om foto's en filmpjes en getuigenissen. Het klassieke werk dus van de bewaarinstellingen, al was selectie niet onmiddellijk aan de orde. Het verzamelen van zoveel mogelijk objecten, daar had je het al eens eerder over.

Maar het gaat natuurlijk om meer. Misschien blijkt dat nog duidelijker bij kennis en vaardigheden dan bij tradities. Wat als er nog maar één man of vrouw is die een specifieke techniek beheerst? Opnieuw is documenteren dan een stap. Doorgeven is allicht belangrijker. Maar dat kan alleen maar als er geïnteresseerden zijn. En als de techniek nog een nut heeft..Hier doen we dan toch de tijd stilstaan. De vraag is niet of het beter kan, efficiënter of goedkoper. De vraag is of het precies zó kan, zoals vroeger.

Tussen dat alles door de vraag of er wel gearchiveerd wordt. Er wordt gedocumenteerd en - onder meer op de nieuwe website - geregistreerd, maar wordt dat alles ook duurzaam bewaard? Blijft het toegankelijk? Of is het een hype? De erfgoedwerkers straks weer elders aan de slag, de foto's en de filmpjes zwevend ergens in cyberspace? Blijft straks alleen wat in de klassieke bewaarinstellingen verzeilde?

En terwijl je zo kritisch kijkt naar dat nieuwe beleidsdomein - waarin overigens mensen werken voor wie je veel waardering koestert - berichten de nieuwskanalen (Twitter! Facebook! deredactie.be!) over rellen in Borgerhout en dat nog wel tijdens de feesteditie van de reuzenstoet. Immaterieel erfgoed (hoewel: die reuzen ...), botsende identiteiten en een woelige toekomst. En dan zie je dat Fatima meeloopt: de reuzin met de hoofddoek. Van een levende traditie gesproken. Het borgen lijkt hier alvast geslaagd.